شهرستان بهار

محمد مهدی گوهری :

تعامل هنر و نیاز انسان با عناصر آب، خاک و آتش در کنار هم دست به دست دادند تا قدیمی ترین هنر دست‌ساز بشر ساخته شود.

شناسه خبر: ۷۸۶۴
 تعامل هنر و نیاز انسان با عناصر آب، خاک و آتش در کنار هم دست به دست دادند تا قدیمی ترین هنر دست‌ساز بشر ساخته شود.

سفال، هنری که ریشه در تار و پود تمدن بشری دارد. هنرمند سفالگر خاک بی‌جان را با آب در هم می‌آمیزد و به دل آتش می‌سپارد تا به ظرفی ارزشمند و هنرمندانه تبدیل شود. سفالگری یادآور بازی‌های دوران کودکی است. بازی با گل و ساخت دست‌ساخته‌هایی کودکانه،یک بازی لذت‌بخش و مفرح بود. سفال هنر ساختن ظروف از گل است.

به گزارش نشاط شهر، سفالگری را میتوان اولین صنعت در طول دوران حیات بشر دانست. اکثر ظروف مصرفی انسان قبل از کشف شیشه از سفال بوده است. ساخت سفال را میتوان حاصل نیاز بشر برای ذخیره مواد غذایی و آب دانست. قدیمی ترین سفال یافته شده در ایران متعلق به هزاره هشتم قبل از میلاد است که در منطقه گنج دره کرمانشاه یافت شده است. حفاریها و تحقیقات باستانشناسی ایران را از لحاظ تولید به چهار منطقه عمده تقسیم میکند. اولین منطقه غرب کوههای زاگرس و نواحی لرستان،دومین منطقه جنوب خزر و استانهای مازندران و گیلان که جزو اولین مناطقی هستند که سفالگری در آنها رواج یافت. منطقه سوم شامل شمال غرب ایران و نواحی آذربایجان است و چهارمین منطقه عمده تولید سفال در ایران باستان مناطق جنوب شرق که که استانهای کرمان و سیستان و بلوچستان را در بر میگیرد است. البته در نواحی کویری هم شواهدی بر تولید سفال در گذشته وجود دارد. سفال به علت فراگیر بودن تولید در بین اقوام مختلف و اینکه هر قوم براساس نیازهای خود ظروف سفالی را میساختند و با مواد در دسترس در اطرافشان تزئین میکردند میتواند ابزار بسیار مناسبی برای شناخت و بررسی اقوام کهن در دست باستانشناسان باشد.

در هزاره چهارم پیش از میلاد هنر سفالگری دچار مهمترین تحول خود در مراحل تولید شد و آن اختراع چرخ سفالگری بود است که تا به امروز هم مورد استفاده است. اختراع چرخ سفالگری، تولید ظروف سفالین را سریع تر و آسان تر کرد. شکل و اندازه چرخهای سفالگری در نقاط مختلف دنیا تفاوت دارد. رایج ترین شکل آن از دو صفحه گرد چوبی یا فلزی ساخته میشود که مرکز این صفحهها به وسیله محور چوبی یا فلزی به هم متصل است؛ به گونهای که چرخش صفحه زیرین موجب به حرکت درآمدن صفحه بالایی میشود. سفال کلپورگان در سیستان و بلوچستان همچنان بدون استفاده از چرخ سفالگری تولید میشود. به گونهای که تمام سفالینهها با روشهای سنتی ابتدایی و توسط زنان بلوچ انجام میشود.
سفالگری بهعنوان یکی از مهمترین رشتههای صنایعدستی استان همدان شهرت جهانی دارد. لالجین دارای پیشینه سفالسازی نزدیک به ۷۰۰ سال است. لالجین از شهرهای شمالی استان همدان است که در شهرستان بهار واقع شده است. فاصله لالجین تا شهر همدان 15 کیلومتر است. شغل اکثر مردم لالجین سفالگری است. این شهر بهعنوان پایتخت سفال ایران و جهان شناخته میشود و در سال 95 به ثبت سازمان جهانی یونسکو رسید. بیشترین صادرات سفال کشور از لالجین صورت میپذیرد و کشورهای اروپایی، آمریکایی و حاشیه خلیج فارس صادر می شود. لالجین پتانسیل بسیار زیادی برای رشد و پیشرفت هرچه بیشتر دارد که این مهم با اقداماتی از قبیل برندسازی گسترده تر سفال لالجین در سطح منطقه و جهان، حمایت بیشتر از هنرمندان سفالگر که کارشان جزو مشاغل سخت محسوب میشود، توسعه صنایع بسته بندی و... سرعت بیشتری خواهد داشت.

سفالگری در یزد با دو نوع خاک صورت میپذیرد. خاک رس معمولی و خاک سفید. هنر سفالگری در یزد با طرحهای زیبا و خاصی زینت میشود. نقشهای معروف سفال یزد شامل نقش خورشید خانم که از خورشید درخشان و تابان یزد الهام گرفته شده است، طرح مرغک که نماد گونهای پرنده بومی از تیره گنجشگان که محبوب مردم یزد است میباشد و طرح ماهی که نماد کمآبی و بحران خشکسالی این مرز و بوم است. موزهی سفال میبد در مجموعهی آبانبار حاج علی در میبد قرار دارد. قدیمیترین اثری که در این موزه به نمایش گذاشته شده، کوزهای سفالین متعلق به دورهی مادها است. باستانشناسان این کوزه را از محوطههای باستانی میبد پیدا کردهاند.
کلپورگان روستایی در 25 کیلومتری شهرستان سراوان و در 390 کیلومتری جنوب زاهدان است. «کلپوره» نام گیاهی با مصرف دارویی ویژه منطقه بلوچستان است. آنچه سفالگری کلپورگان را از سایر نقاط متمایز کرده ویژگیهای منحصربهفرد آن است، به گونهای که در ساخت سفال تمام مراحل ظریف سفالگری به وسیله زنان انجام میگیرد و مردان فقط کارهایی مثل حمل خاک رس از معدن مسکوتان واقع در دو تا سه کیلومتری کارگاه، آماده کردن گل و پختن سفال را انجام میدهند. در این سفالینهها لعاب به کار نمیرود، بلکه برای تزئین و نقاشی از سنگ «تیتوک» استفاده میشود.
شهرستان میناب در فاصله تقریبی ۱۰۰ کیلومتری بندرعباس قرار دارد. شیوه سفالگری در میناب باستانی است و فرآیند تولید سفال این منطقه مشابهت کمتری نسبت به سایر مناطق دارد. شاید شاخص ترین این نظریه همان بدوی بودن شیوه تولید، طرح ها، نقوش و فرمهای آن است. از این رو هر روز از نقطه نظر بازار و فروش در شرایط وخیم تری قرار میگیرد و دیگر کسی به خصوص جوان ترها تمایل به تولید این فرآورده نشان نمیدهد. جهله یکی از دستساختههای سفالی میناب در گذشته بهعنوان کوزه آبخوری استفاده میشده است. این کوزه با توجه به فرم خاص و سایر مواد افزودنی موجود در گل سفال (خاکستر)، در خنک نگه داشتن آب کارایی خارقالعادهای داشته است.

سفالگری در مند گناباد به دو صورت سفال رسی و سفال بدل چینی انجام میشود که از لحاظ مواد تشکیلدهنده و تهیه و آمادهسازی با هم تفاوت دارند. مهمترین مشخصه سفال روستای مند عناصر تزئینی بر گرفته از طبیعت است. بعضی از نقوش جنبه مقدس و آیینی دارند و از اعتقادات و باورهای مردم سرچشمه گرفتهاند این عناصر که در چهار گروه انسانی، حیوانی، گیاهی و هندسی جای میگیرند، به ظاهر نقشها و خطوط سادهای دارند.
زنوز در نزدیکی تبریز واقع شده است. سفال زنور به وسیله خاک سفیدی که در آن منطقه یافت میشود تولید میشود. تا مدتهای مدید، سفالگران مناطق دیگر هم از خاک سفید زنوز استفاده میکردند.در زمانی که ظروف چینی نایاب بود و تکنولوژی ساخت این ظروف در اختیار کشور چین قرار داشت، از خاک زنوز به دلیل سفیدیاش برای ساخت بدل چینی استفاده میکردند.
در قم محصولات سفالی متنوعی تولید میشود، اما ساختن این مهرههای فیروزهای در انحصار قم است. مهرههای سفالی فیروزهای یکی از محصولاتی بود که از گذشته تولید میشده است. ساختن و سوراخ کردن مهرهها توسط کارگران جوان کارگاه انجام میشود و وقتی که خشک شدند آنها را در لعاب قلیایی فرو میبرند. پس از عملیات پخت، همهی این مهرهها
به رنگ فیروزهای در میآیند.
سفالینههای کلاگر محله جویبار یکی از معروف ترین سفالهای مازندران میباشد. ویژگی سفالهای مازندران رنگ سرخ آنها بعد از پخت میباشد. در مازندران تولید سفال دارای تنوع فراوانی است. قدره(کاسه آش)، گومبکا( ظرف مخصوص نگهداری نیشکر)، دوشون (ظرف مخصوص تولید کره)، گل لوه (ظرف مخصوص درست کردن ماست) و نمک شور( ظرف مخصوص نگهداری نمک) از جمله ظروف سفالی مازندران بودند. تولید سفال برای سقف منازل یکی از تولیدات رایج مازندران است که امروزه به صورت کارخانهای تولید میشود.
سفالگران گیلانی غالبا از لعاب استفاده نمیکنند تا به کار خود اصالت بیشتری بدهند. سفالگری نیز یکی از صنایع دستی بومی و قدیمی گیلان است که این هنر در انواع ظروف سفالی لعابدار و بدون لعاب سنتی نظیر گمج، خمره، کوزه و تنور در گیلان متبلور میشود. سفالگری هماکنون در روستاهای جیرده شفت، لارسر صومعه سرا و همینطور سیاهکل رواج دارد.
چهار مرحله برای ساختن انواع ظروف سفالی وجود دارد:
۱. آماده کردن گل: که شامل ورز دادن گل قبل از شروع کردن به کار است.
۲. شکل دادن به آن: بعد از ورز دادن، گل برای کار آماده شده و با استفاده از چرخ یا به طریق دستی به آن فرم میدهند.
۳. تزئین: بعد از اینکه شیء مورد نظر ساخته شد با استفاده از روشهای تزئین مختلف، به زیبایی و جلوهی آن اضافه خواهد شد.
۴. حرارت دادن: در مرحلهی نهایی، شیء ساخته شده را در کوره حرارت میدهند.
کائولن یا کائولین: این خاک رس یه رنگ سفید بوده و از آن به منظور ساخت ظروف چینی استفاده میشود.
رس بال یا بال کلی: تنوع رنگ زیادی دارد و از رنگ زرد کمرنگ تا مشکی وجود دارد. از این نوع رس نیز برای ساخت ظروف چینی و سرامیک استفاده میشود.
خاک نسوز: ظروف ساخته شده از این نوع رس در مقابل دمای زیاد و آتش مقاوم بوده، نمیشکند و از بین نمیروند.
خاک رس خشت: این خاک معمول ترین نوع رس است و کاربردهای فراوانی دارد. برای ساختن ظروف سفالی عادی و ارزانقیمت از نوع خاک رس استفاده میشود.


نظرات
  • نشاط شهر هیچ مسئولیتی در قبال متن نظرات ندارد.
  • نظرات شما پس از تایید نمایش داده می شوند.
  • نظراتی که شامل توهین و ... باشد تایید نخواهند شد.
  • نشاط شهر در قبول یا رد نظر شما آزاد است.
  • وارد کردن نام، آدرس ایمیل و متن نظر الزامیست.
  • آدرس ایمیل شامل www نمی باشد.
  • پس از تکمیل فرم بر روی دکمه ارسال نظر کلیک کنید.
در جواب نظر
    تاکنون هیچ نظری برای این خبر ثبت نشده است. اولین نفری باشید که برای این خبر نظری ارسال می کنید.
اخبار ویژه
اطلاعیه ها
پربازدیدترین اخبار هفته
پربازدیدترین اخبار ماه
یادداشت
گزارش تصویری
آخرین نظرات کاربران
آخرین اخبار
کانال تلگرام نشاط شهر